นศ. มธ. จัดนิทรรศการตีแผ่โซเชียล ดาบสองคมสร้างขัดแย้ง
โซเชียลมีเดียเป็นพื้นที่ที่สามารถมอบเสียงให้แก่เหยื่อ ช่วยระดมพลังสนับสนุนจากสังคม และท้าทายการเลือกปฏิบัติได้ ทว่าในอีกด้านหนึ่ง แพลตฟอร์มเหล่านี้กลับกลายเป็นเครื่องมือเผยแพร่การคุกคาม อคติ และความเกลียดชังได้อย่างรวดเร็วเช่นกัน

เมื่อวันที่ 12 พฤศจิกายนที่ผ่านมา นักศึกษาหลักสูตรวารสารศาสตรบัณฑิต คณะวารสารศาสตร์และสื่อสารมวลชน มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ได้ร่วมกันนำเสนอนิทรรศการ 3 ชุด ภายใต้แนวคิด ‘War of Narrative: Media Constructions of Conflict’ ณ อาคาร DURO Bangkok Riverside เพื่อสะท้อนภาพผลกระทบอันตรงกันข้ามของสื่อดิจิทัล โดยนิทรรศการดังกล่าวเป็นส่วนหนึ่งของงานเสวนาสาธารณะ ‘Making Sense of Conflict: From Chaos to Calm and the Search for Understanding’ ซึ่งจัดขึ้นโดยคณะวารสารศาสตร์ฯ ร่วมกับกองทุนพัฒนาสื่อปลอดภัยและสร้างสรรค์
แทนที่จะมุ่งเน้นเฉพาะสงครามระดับประเทศหรือความขัดแย้งทางการเมือง นิทรรศการนี้ชวนสำรวจว่าสื่อกำหนดความตึงเครียดในชีวิตประจำวัน ส่งผลต่อการรับรู้ และตอกย้ำหรือท้าทายความแตกแยกในสังคมอย่างไร
รวมพลังปกป้องหรือกลายเป็นการคุกคาม?
นิทรรศการชุดแรก ‘From One Voice to Change’ นำเสนอมุมมองด้านบวกของการรวมพลังบนโลกออนไลน์ผ่านขบวนการเคลื่อนไหว #IAmJaneDoe หลังเกิดเหตุการณ์กล่าวหาเรื่องการล่วงละเมิดทางเพศที่มหาวิทยาลัยคอร์เนลล์ในสหรัฐฯ ซึ่งเกี่ยวข้องกับสมาชิกสมาคมนักศึกษาชาย Chi Phi และนักศึกษาหญิงที่ใช้นามสมมุติว่า เจน โด (Jane Doe) โดยชาวเน็ตจำนวนมากต่างร่วมกันใช้นามสมมุตินี้เพื่อแสดงความเป็นน้ำหนึ่งใจเดียวกัน พร้อมทั้งช่วยปกป้องตัวตนของเธอ
อย่างไรก็ตาม นิทรรศการได้นำเสนอภาพเปรียบเทียบกับอีกด้านของแพลตฟอร์ม ผ่านกรณีกลุ่มเฟซบุ๊กไทยอย่าง ‘ขอวาร์ปหน่อย’ ที่สมาชิกมักนำภาพถ่ายของผู้หญิงมาเผยแพร่โดยไม่ได้รับความยินยอม พร้อมทั้งพยายามตามหาบัญชีโซเชียลมีเดียส่วนตัว
วิสุภาวี ผลกลั่น ตัวแทนผู้จัดแสดงนิทรรศการชุดนี้ ชี้ว่าแพลตฟอร์มเดียวกันนี้สามารถกลายเป็นพื้นที่สนับสนุนการล่วงละเมิดได้เช่นกัน พร้อมย้ำว่าผู้ใช้งานมีหน้าที่ร่วมรับผิดชอบในการสร้างพื้นที่ออนไลน์ ไม่ใช่เป็นเพียงผู้สังเกตการณ์ โดยควรช่วยกันรายงานเนื้อหาที่เป็นภัย สนับสนุนเหยื่อ และงดเว้นการแชร์เนื้อหาที่ไม่เหมาะสม

จากมุกตลกธรรมดาสู่อคติทางสังคม
นิทรรศการชุดที่สอง ‘Discrimination Through Media: Bangkok Native’ ตีแผ่ให้เห็นว่าความบันเทิงที่ดูไร้พิษภัยสามารถตอกย้ำอคติในสังคมได้อย่างไร โดยหยิบยกกระแสไวรัล ‘คนกรุงเทพฯ แท้’ (Bangkok Native) ที่เริ่มจากมุกตลกเปรียบเทียบความแตกต่างระหว่างชาวกรุงเทพฯ กับคนต่างจังหวัด แต่เมื่อกระแสขยายวงกว้าง ผู้ใช้ออนไลน์กลับเริ่มแชร์รายการพฤติกรรมเพื่อตัดสินความเป็นคนกรุงเทพฯ ที่แท้จริง ซึ่งเป็นการแบ่งแยก ‘คนใน’ กับ ‘คนนอก’ ให้ชัดเจนยิ่งขึ้น
ชยธัช จุฬารัตนศรณ์ ตัวแทนกลุ่มผู้จัดแสดง กล่าวว่า มุกตลกที่ดูผิวเผินอาจสร้างความชอบธรรมให้กับการเลือกปฏิบัติบนฐานของชนชั้น สถานะทางสังคม และอัตลักษณ์ท้องถิ่น พร้อมเน้นย้ำว่าทุกคนมีความแตกต่าง และความต่างด้านภูมิหลังหรือวิถีชีวิตไม่ควรถูกนำมาใช้เป็นข้ออ้างในการกีดกันหรือเหยียดหยามผู้อื่น
การคิดวิเคราะห์กับการตกเป็นผู้เสพข้อมูล
สำหรับนิทรรศการชุดที่สาม ‘AI-SUS: Learning with AI or Learning Through AI?’ ตั้งคำถามถึงการพึ่งพาปัญญาประดิษฐ์ (AI) ที่เพิ่มขึ้นเรื่อยๆ ว่ากำลังบั่นทอนทักษะการคิดวิเคราะห์และการเรียนรู้ด้วยตนเองหรือไม่ โดยเตือนว่าการพึ่งพาคำตอบสำเร็จรูปอาจทำให้ผู้เรียนกลายเป็นผู้รับสารที่ขาดการตรวจสอบความถูกต้อง
ชาฮานนท์ วราสินธุ์ ตัวแทนกลุ่ม ระบุว่า กลุ่มไม่ได้เรียกร้องให้สั่งห้ามใช้เอไอ แต่ต้องการผลักดันให้เกิดการ ‘รู้เท่าทันเอไอ’ (AI literacy) เพื่อให้เข้าใจทั้งศักยภาพและข้อจำกัดของเทคโนโลยี แทนที่จะใช้งานอย่างไม่ลืมหูลืมตา
แนวทางรับมือท่ามกลางความขัดแย้งยุคดิจิทัล
วิทยากรในงานเสวนายังได้ให้คำแนะนำเชิงปฏิบัติในการรับมือกับข้อมูลข่าวสารที่ท่วมท้น โดย กานต์กมล รักษ์ธรรม หัวหน้าฝ่ายสื่อสารเชิงยุทธศาสตร์ โครงการพัฒนาแห่งสหประชาชาติ (UNDP) ประจำประเทศไทย ระบุว่า อัลกอริทึมแม้จะมอบความสะดวกสบาย แต่อาจทำให้เราหลงลืมการตั้งคำถาม ดังนั้นในยุคที่ข้อมูลเข้าถึงได้ง่าย ผู้รับสารต้องไม่หยุดค้นคว้าและคิดวิเคราะห์ให้ลึกซึ้ง
ด้าน ธัญญารัตน์ ดอกสน โปรดิวเซอร์ข่าวจาก บีบีซี นิวส์ (BBC News) ชี้ว่า ความขัดแย้งระดับโลกมักอยู่นอกเหนือการควบคุมของปัจเจกบุคคล การพยายามเข้าไปยึดติดอาจสร้างความวิตกกังวลโดยไม่จำเป็น บางครั้งจึงจำเป็นต้องวางโทรศัพท์ลง หันมาเปิดรับมุมมองที่หลากหลาย อ่านข่าวรอบด้าน และตรวจสอบจากแหล่งข่าวต้นฉบับเมื่อเป็นไปได้
ขณะที่ รศ. นิธิดา แสงสิงแก้ว อาจารย์ประจำคณะวารสารศาสตร์ฯ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ในฐานะหัวหน้าโครงการ กล่าวสรุปว่า ความท้าทายในปัจจุบันไม่ได้อยู่ที่การขาดแคลนข้อมูล แต่อยู่ที่การทำความเข้าใจว่ากระแสข้อมูลอย่างต่อเนื่องส่งผลต่อความคิด อารมณ์ และความสัมพันธ์ของผู้คนอย่างไร โดยเป้าหมายของงานไม่ใช่การหลีกเลี่ยงความขัดแย้ง แต่เป็นการเปิดพื้นที่ให้เกิดการตั้งคำถาม เพื่อไม่ให้ความแตกต่างทางความคิดแปรเปลี่ยนไปสู่ความเกลียดชัง
ที่มา: Bangkok Post