ที่อยู่อาศัยรวม: พลังชุมชนหนุน 5 แสนคนในเอเชียมีบ้านยั่งยืน

ผู้ด้อยโอกาสและผู้มีรายได้น้อยกว่า 500,000 คนทั่วเอเชียสามารถเข้าถึงบ้านและชุมชนที่พวกเขาช่วยกันออกแบบและสร้าง แสดงให้เห็นว่าการสร้างที่อยู่อาศัยโดยชุมชนเป็นแนวทางการพัฒนาเมืองที่ยั่งยืนกว่า

แนวคิดนี้ได้มีการนำมาหารือในงานเสวนาชื่อ ‘Collective Housing: Community-led Solutions for Sustainable and Resilient Cities in Asia’ ณ งาน Sustainability Expo 2026 (SX2026) ซึ่งเป็นเวทีที่ผู้ปฏิบัติงานและนักเคลื่อนไหวด้านที่อยู่อาศัยจากไทย อินโดนีเซีย และเมียนมาได้แบ่งปันประสบการณ์การพัฒนาที่ขับเคลื่อนโดยชุมชน

คุณสมสุข บุญญะบัญชา ประธานคณะกรรมการพันธมิตรเอเชียเพื่อสิทธิที่อยู่อาศัย (ACHR) และที่ปรึกษาคณะกรรมการสถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน (พอช.) รวมถึงประธานคณะอนุกรรมการบริหารจัดการที่ดินและบ้านมั่นคง กล่าวว่าชุมชนจะต้องมีอำนาจ หากเมืองต่างๆ ต้องการที่จะยืดหยุ่นมากขึ้น

คุณสมสุขยังได้รับรางวัล Shaper Award ที่งาน SX2026 ซึ่งเป็นงานด้านความยั่งยืนที่ใหญ่ที่สุดในอาเซียน รางวัลนี้ให้เกียรติแก่บุคคลที่มีบทบาทและผลงานโดดเด่นในการพัฒนาที่ยั่งยืนในสาขาต่างๆ

เธอกล่าวว่า “เราต้องการเมืองที่ปรับตัวได้อย่างรวดเร็ว แต่เราจะมีเมืองหรือสังคมแบบนั้นได้อย่างไรหากเราไม่มีชุมชนที่ยั่งยืนและสามารถปรับตัวได้”

ภายใต้รูปแบบการเคหะแบบดั้งเดิม สถาปนิกออกแบบบ้านเพื่อให้ผู้พัฒนาสร้างและขาย ทำให้ผู้ซื้อต้องจ่ายเงินซื้ออสังหาริมทรัพย์ที่พวกเขาแทบไม่มีส่วนร่วมในการออกแบบ แต่ ‘ที่อยู่อาศัยรวม’ พลิกแนวทางนี้โดยให้ผู้อยู่อาศัยมีส่วนร่วมในการกำหนดรูปแบบบ้านและชุมชนของตนเอง ตั้งแต่พื้นที่ส่วนกลางสำหรับเด็ก ไปจนถึงสิ่งอำนวยความสะดวกและโครงสร้างพื้นฐานของชุมชน

ตัวอย่างความสำเร็จจากนานาประเทศในเอเชีย

คุณสมสุขกล่าวว่า การพัฒนาเมืองแบบเดิมๆ มักทำให้ครอบครัวรู้สึกโดดเดี่ยว แม้จะอาศัยอยู่ในเมืองที่มีประชากรหนาแน่นก็ตาม ทำให้เครือข่ายสนับสนุนทางสังคมและความสัมพันธ์กับเพื่อนบ้านอ่อนแอลง แต่ ‘ที่อยู่อาศัยรวม’ สะท้อนวิถีชีวิตแบบเอเชียดั้งเดิมของการอยู่ร่วมกันและสร้างชุมชนที่แข็งแกร่งขึ้นด้วยเสียงที่เป็นเอกภาพมากขึ้น

UN-Habitat ประมาณการว่ามีผู้คนกว่า 1.1 พันล้านคนอาศัยอยู่ในแหล่งที่อยู่อาศัยที่ไม่เป็นทางการและสลัม ซึ่งตอกย้ำถึงขนาดของความท้าทายด้านที่อยู่อาศัยทั่วโลกและความจำเป็นในการแก้ปัญหาที่ครอบคลุมมากขึ้น

คุณวิทยา แทนลี สถาปนิกและผู้จัดการโครงการจาก Rujak Center for Urban Studies ประเทศอินโดนีเซีย กล่าวว่า ชุมชนควรมีบทบาทหลักในการสร้างเมืองที่ยืดหยุ่น และเป็นผู้ที่สามารถระบุความต้องการของตนเองได้ดีที่สุด เธออ้างถึงกรณีของการฟื้นฟูหลังสึนามิในอินโดนีเซีย ที่ผู้อยู่อาศัยทำงานร่วมกับผู้เชี่ยวชาญเพื่อระบุตำแหน่งที่ปลอดภัยสำหรับการตั้งถิ่นฐานใหม่ รวบรวมทรัพยากร และสร้างบ้านและโครงสร้างพื้นฐานของชุมชนใหม่ หลังจากความช่วยเหลือด้านภัยพิบัติมาถึงช้า

แนวทางที่คล้ายกันนี้ถูกนำมาใช้ในเมียนมาหลังเกิดพายุไซโคลนนาร์กในปี 2008 คุณวันลิซาร์ ออง ผู้ก่อตั้งและผู้อำนวยการของ Women for the World กล่าวว่า กลุ่มสตรีได้เป็นผู้นำในการจัดการชุมชนเพื่อการฟื้นฟู ระดมเงินออม และประสานงานทรัพยากร โครงการริเริ่มนี้ช่วยสร้างบ้านได้ประมาณ 1,000 หลังภายในสองเดือน แสดงให้เห็นถึงศักยภาพของชุมชนที่จัดระเบียบในการตอบสนองต่อภัยพิบัติโดยไม่ต้องพึ่งความช่วยเหลือจากรัฐบาลเพียงอย่างเดียว

ในประเทศไทย การเคหะที่นำโดยชุมชนยังช่วยปรับปรุงสภาพความเป็นอยู่ ในขณะที่ยังคงรักษาชุมชนดั้งเดิมไว้ได้ ตัวอย่างเช่น ชุมชนริมทางรถไฟใน ต.ท่าฉาง ที่ผู้อยู่อาศัยทำงานร่วมกันเพื่อยกระดับบ้านและรักษาความมั่นคงในการครอบครองที่ดิน และชุมชนริมคลองเปรมประชากร ที่ผู้อยู่อาศัยสามารถอยู่ในชุมชนเดิมได้ขณะที่ทำงานร่วมกับหน่วยงานภาครัฐเพื่อปรับปรุงสภาพบ้านและสภาพแวดล้อมริมคลอง พอช. ได้บันทึกโครงการกว่า 50 โครงการภายใต้โครงการยกระดับชุมชนริมทางรถไฟและโครงการที่เกี่ยวข้อง

ที่มา: Bangkok Post