เจาะโครงการโซลาร์ 1 ล้านครัวเรือน คุ้มค่าจริงหรือเสี่ยง

โครงการโซลาร์เซลล์สำหรับ 1 ล้านครัวเรือนของรัฐบาลมีเป้าหมายเพื่อเร่งการเปลี่ยนผ่านสู่พลังงานสะอาดของประเทศไทย และลดการพึ่งพาเชื้อเพลิงฟอสซิลนำเข้า ทว่ากระแสความกังวลเกี่ยวกับต้นทุนการติดตั้ง ขนาดกำลังการผลิตของระบบ และอัตรารับซื้อไฟฟ้าคืน กำลังก่อให้เกิดคำถามถึงความคุ้มค่าและประโยชน์ด้านความมั่นคงทางพลังงานในภาพรวม
รัฐบาลตั้งเป้าจะขยายโครงการดังกล่าวให้ครอบคลุม 1 ล้านครัวเรือนภายในเวลา 1 ปี เพื่อเปิดโอกาสให้ประชาชนทั่วไปเข้ามามีบทบาทในพลังงานหมุนเวียนมากขึ้น ซึ่งในอดีตเคยเป็นพื้นที่ของผู้ประกอบการรายใหญ่และการลงทุนของภาคเอกชน โดยโครงการ ‘โซลาร์เพื่อประชาชน’ ให้เงินอุดหนุนครัวเรือนสูงสุด 50,000 บาทในการติดตั้งระบบโซลาร์รูฟท็อป
อย่างไรก็ตาม จำนวนการติดตั้งเพียงอย่างเดียวไม่อาจเป็นเครื่องชี้วัดความสำเร็จของโครงการได้ แต่ต้องวัดจากปริมาณไฟฟ้าที่ครัวเรือนใช้งานจริง ปริมาณไฟฟ้าส่วนเกินที่ส่งเข้าสู่โครงข่าย และการทดแทนกำลังการผลิตไฟฟ้าแบบดั้งเดิมได้มากน้อยเพียงใด
ผลตอบแทนที่ยังน่ากังขา
ผศ.ประสาท มีแต้ม กรรมการนโยบายบริการสาธารณะ พลังงานและสิ่งแวดล้อม สภาองค์กรของผู้บริโภค ตั้งคำถามว่าโครงสร้างโครงการในปัจจุบันเป็นการใช้งบประมาณแผ่นดินที่คุ้มค่าที่สุดจริงหรือไม่ โดยชี้ว่ารัฐบาลควรระบุให้ชัดเจนว่าโครงการนี้จะช่วยลดการนำเข้าก๊าซธรรมชาติเหลว (LNG) สำหรับผลิตไฟฟ้าได้เท่าใด และเม็ดเงินที่ลงทุนไปจะให้ผลตอบแทนที่คุ้มค่ากับค่าใช้จ่ายหรือไม่
สำหรับครัวเรือนที่ติดตั้งระบบขนาด 5 กิโลวัตต์ ซึ่งมีค่าใช้จ่ายสูงถึง 140,000 บาท แม้ได้รับเงินอุดหนุน 50,000 บาท ก็ยังเหลือภาระอีกราว 90,000 บาทที่ต้องอาศัยการประหยัดค่าไฟและการขายไฟส่วนเกินเพื่อคืนทุน ซึ่งคาดว่าจะใช้เวลาคืนทุนนาน 7-8 ปี โดยยังไม่รวมค่าใช้จ่ายเพิ่มเติม เช่น การเปลี่ยนมิเตอร์ใหม่อีกประมาณ 3,000 บาท
นอกจากนี้ การไฟฟ้านครหลวง (กฟน.) รับซื้อไฟฟ้าส่วนเกินอยู่ที่ 2.20 บาทต่อหน่วย ซึ่ง ผศ.ประสาท มองว่าเป็นอัตราที่ไม่เป็นธรรม เมื่อเทียบกับที่ กฟน. รับซื้อไฟฟ้าจากการไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทย (กฟผ.) ในราคาประมาณ 3.40 บาทต่อหน่วย โดยตั้งข้อสังเกตถึงส่วนต่างดังกล่าว โดยเฉพาะเมื่อไฟฟ้าจากหลังคาเรือนถูกส่งให้ผู้ใช้ในบริเวณใกล้เคียง ซึ่งช่วยลดการสูญเสียในระบบสายส่งได้
อัตรารับซื้อคืนที่ต่ำเช่นนี้ ทำให้การประหยัดค่าใช้จ่ายของครัวเรือนขึ้นอยู่กับการใช้ไฟฟ้าจากโซลาร์โดยตรงมากกว่าการขายไฟส่วนเกิน ผลตอบแทนทางการเงินจึงขึ้นอยู่กับว่าบ้านนั้นใช้ไฟฟ้ามากน้อยเพียงใดในเวลาที่แผงกำลังผลิตไฟฟ้า
ประเด็นเรื่องกำลังการผลิตของระบบก็เป็นอีกหนึ่งข้อกังวล การติดตั้งระบบขั้นต่ำขนาด 5 กิโลวัตต์สามารถผลิตไฟได้ราว 550 หน่วยต่อเดือน ขณะที่การใช้ไฟฟ้าเฉลี่ยของครัวเรือนทั่วไปอยู่ที่ประมาณ 200 หน่วย และครัวเรือนในชนบทอาจใช้น้อยกว่า 100 หน่วย สำหรับบ้านที่ใช้ไฟฟ้าน้อย ระบบที่กำหนดอาจผลิตไฟได้เกินความต้องการใช้จริง ทำให้ประชาชนต้องแบกรับต้นทุนอุปกรณ์ที่อาจไม่ให้ผลตอบแทนที่สมน้ำสมเนื้อ
กระบวนการยื่นคำขอยังอาจส่งผลต่อการเข้าถึงประโยชน์ ผศ.ประสาท เตือนว่าการใช้ระบบ ‘มาก่อนได้สิทธิก่อน’ เพื่อคัดเลือก 1 ล้านรายจากราว 26 ล้านครัวเรือน มีความเสี่ยงที่จะเอื้อประโยชน์ต่อผู้ที่มีความพร้อมยื่นเอกสารได้รวดเร็วกว่า แทนที่จะเป็นครัวเรือนที่มีความจำเป็นต้องลดภาระค่าไฟมากที่สุด ขณะที่กลุ่มที่ไม่มีเงินออม ไม่มีหลังคาที่เหมาะสม หรือเข้าไม่ถึงแหล่งเงินกู้ อาจถูกตัดโอกาส
ทางเลือกการลงทุนอื่นที่คุ้มค่ากว่า
ผศ.ประสาท เสนอทางเลือกว่า รัฐบาลควรจัดสรรงบประมาณไปสนับสนุนการติดตั้งโซลาร์เซลล์ในโรงพยาบาลและสถานที่ราชการอื่นๆ เนื่องจากโรงพยาบาลมีการใช้ไฟฟ้าตลอด 24 ชั่วโมงและสามารถใช้ไฟฟ้าที่ผลิตได้บนพื้นที่ทันที ช่วยลดความจำเป็นในการใช้แบตเตอรี่และจำกัดไฟส่วนเกินที่จะไหลเข้าโครงข่าย คาดว่าการติดตั้งในลักษณะนี้จะคืนทุนได้ภายในเวลาเพียง 3 ปี พร้อมช่วยลดความต้องการนำเข้าก๊าซ LNG ได้อย่างมีประสิทธิภาพ
ขณะเดียวกัน การรวมกลุ่มจัดซื้อในระดับชุมชนสามารถช่วยลดต้นทุนการติดตั้งของครัวเรือนได้ โดยโมเดลของกองทุนโซลาร์เซลล์และ Social Enterprise RE Generation ซึ่งได้รับการสนับสนุนจากสภาองค์กรของผู้บริโภคและเครือข่ายแก้วหิ้วแสง มุ่งลดราคาด้วยการรวบรวมครัวเรือนมาสั่งซื้ออุปกรณ์พร้อมกัน ตัวแทนกลุ่มระบุว่าการรวมกลุ่ม 50-60 หลังคาเรือน สามารถลดค่าอุปกรณ์สำหรับระบบขนาด 3 กิโลวัตต์ลงเหลือประมาณ 70,000 บาท โดยมีค่าแรงติดตั้ง 15,000-20,000 บาท ส่วนระบบขนาด 5 กิโลวัตต์อาจมีต้นทุนอยู่ที่ประมาณ 87,000-90,000 บาท แม้จะต้องประเมินควบคู่กับคุณภาพการติดตั้ง การรับประกัน และค่าบำรุงรักษาในระยะยาวด้วยก็ตาม
มุมมองด้านบวกต่อภาคครัวเรือน
ด้าน ศ.ดุสิต เครืองาม นักวิชาการ วิศวกร และผู้เชี่ยวชาญด้านพลังงานแสงอาทิตย์ที่มีประสบการณ์เกือบ 40 ปี มองว่าโครงการนี้ถือเป็นก้าวสำคัญที่เปิดโอกาสให้ประชาชนทั่วไปได้มีส่วนร่วมในพลังงานหมุนเวียนโดยตรง โดยย้อนรำลึกถึงโครงการส่งเสริมรับซื้อไฟฟ้าส่วนเพิ่ม (Adder) ในยุคนายปิยสวัสดิ์ อัมระนันทน์ อดีตรัฐมนตรีว่าการกระทรวงพลังงาน ตามด้วยระบบ FiT (Feed-in Tariff) ซึ่งแม้จะช่วยขยายพลังงานหมุนเวียน แต่ผู้ได้ประโยชน์หลักกลับเป็นโซลาร์ฟาร์มขนาดใหญ่และบริษัทพัฒนาโครงการ ไม่ใช่ภาคครัวเรือน
ศ.ดุสิต มีมุมมองที่เป็นบวกมากกว่าในแง่ผลตอบแทนทางการเงิน โดยประเมินว่า ครัวเรือนที่จ่ายเงินล่วงหน้า 140,000 บาทสำหรับระบบ 5 กิโลวัตต์ จะมีระยะเวลาคืนทุนราว 5 ปี หากระบบผลิตสอดคล้องกับพฤติกรรมการใช้ไฟและได้รับแสงแดดเพียงพอ และด้วยอายุการใช้งานของแผงที่ยาวนานถึง 25 ปี ในช่วง 20 ปีที่เหลือจะช่วยประหยัดเงินได้ถึง 300,000-400,000 บาท ทั้งนี้ผลตอบแทนขึ้นอยู่กับราคาจัดซื้อ การได้รับเงินอุดหนุน ค่ามิเตอร์ ทิศทางหลังคา ปริมาณแดด อัตราค่าไฟ และราคาขายไฟส่วนเกิน ซึ่งความต่างระหว่างตัวเลขคืนทุน 5 ปี กับ 7-8 ปี ชี้ให้เห็นถึงความสำคัญของการคำนวณที่โปร่งใส
ศ.ดุสิต ยังแนะนำให้เจ้าของบ้านเลือกขนาดระบบให้เหมาะสมกับการใช้งานจริง ไม่ควรติดตั้งเกินความจำเป็น โดยประเมินว่าระบบขนาด 5 กิโลวัตต์สามารถรองรับการเปิดเครื่องปรับอากาศได้ 2 เครื่อง ส่วนระบบขนาด 10 กิโลวัตต์อาจจำเป็นสำหรับบ้านที่เปิดแอร์ 3 เครื่อง
นอกจากนี้ บทเรียนจากต่างประเทศยังชี้ให้เห็นแนวทางการออกแบบโครงการ เช่น อินเดียเปิดให้ติดตั้งขนาด 1-3 กิโลวัตต์พร้อมเงินอุดหนุนแบบขั้นบันได ขณะที่บังกลาเทศให้อัตรารับซื้อคืนที่สูงกว่าควบคู่กับการกำหนดให้มีระบบแบตเตอรี่ ส่วนออสเตรเลียและญี่ปุ่นเลือกขยายระบบโซลาร์รูฟท็อปอย่างค่อยเป็นค่อยไปในช่วง 5-10 ปี แทนที่จะเร่งรัดให้เสร็จสิ้นภายในปีเดียว
ความท้าทายเชิงนโยบายของไทยในขณะนี้ คือการสร้างสมดุลระหว่างการส่งเสริมให้เกิดการติดตั้งอย่างรวดเร็ว กับความสามารถในการจ่ายได้ของประชาชนและการประหยัดพลังงานที่วัดผลได้จริง โดยการผ่อนปรนขนาดระบบให้ยืดหยุ่น การกำหนดราคารับซื้อที่สะท้อนความเป็นจริง เกณฑ์การคัดเลือกที่โปร่งใส และการสนับสนุนการซื้อแบบกลุ่มชุมชน จะช่วยยกระดับการมีส่วนร่วมของประชาชนได้
ในท้ายที่สุด ความสำเร็จของโครงการไม่ควรตัดสินเพียงแค่จำนวนหลังคาเรือนที่ติดตั้งแผงโซลาร์เซลล์ได้ครบ 1 ล้านหลัง แต่ต้องพิจารณาว่าโครงการนี้ช่วยให้ประชาชนเข้าถึงพลังงานในราคาที่จ่ายไหว ลดการพึ่งพาเชื้อเพลิงนำเข้า และใช้เงินงบประมาณแผ่นดินอย่างคุ้มค่าและมีประสิทธิภาพสูงสุดหรือไม่
ที่มา: Bangkok Post