จับตา ศาลโลกชี้ชะตาคดีเมียนมาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์โรฮิงญา

คณะผู้พิพากษาศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ (ICJ) หรือศาลโลก เตรียมอ่านคำพิพากษาประวัติศาสตร์ในวันพฤหัสบดีนี้ สำหรับคดีฟ้องร้องที่ดำเนินมากว่า 7 ปี ซึ่งประเทศแกมเบียยื่นฟ้องเมียนมาในข้อหาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ชาวโรฮิงญา
นับตั้งแต่อนุสัญญาว่าด้วยการป้องกันและลงโทษความผิดอาญาฐานฆ่าล้างเผ่าพันธุ์มีผลบังคับใช้เมื่อปี 1948 หลังเหตุการณ์สังหารหมู่ชาวยิวโดยระบอบนาซี แม้จะมีบุคคลหลายสิบรายถูกดำเนินคดีในข้อหาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์จากสงครามความขัดแย้งอย่างในรวันดาและอดีตยูโกสลาเวีย ทว่ายังไม่เคยมีรัฐใดถูกศาลระหว่างประเทศตัดสินว่ามีความผิดในข้อหาก่ออาชญากรรมฆ่าล้างเผ่าพันธุ์มาก่อน
‘หากแกมเบียชนะคดีนี้ จะถือเป็นคำพิพากษาครั้งประวัติศาสตร์ที่มีนัยสำคัญอย่างยิ่ง’ อาร์ซาลัน สุไลมาน หัวหน้าทีมทนายความฝ่ายแกมเบียระบุ ‘คำตัดสินจะช่วยฟื้นพลังให้อนุสัญญาว่าด้วยการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ปี 1948 และตอกย้ำหลักความรับผิดชอบทางกฎหมายระหว่างประเทศต่ออาชญากรรมที่กระทำโดยรัฐ’

ปฏิบัติการทางทหารอันโหดเหี้ยมในรัฐยะไข่
การขับไล่ประชากรชาวโรฮิงญาขนานใหญ่ในรัฐยะไข่เมื่อเดือนสิงหาคมและกันยายน 2017 ปรากฏชัดเจนว่าเป็นปฏิบัติการทางทหารที่รุนแรงป่าเถื่อนอย่างยิ่ง ผู้สื่อข่าวที่ลงพื้นที่ต่างเห็นเหตุการณ์เผาทำลายหมู่บ้านชาวโรฮิงญาในรัฐยะไข่ ตลอดจนความทุกข์ทรมานแสนสาหัสของผู้คนหลายแสนชีวิตที่ต้องหนีตายข้ามพรมแดนไปยังบังกลาเทศ
รายงานจากกลุ่มสิทธิมนุษยชนและคณะแสวงหาข้อเท็จจริงของสหประชาชาติ (UN) ได้บันทึกคำบอกเล่าเรื่องการสังหาร ทารุณกรรม และการข่มขืนหมู่โดยทหารเมียนมาไว้อย่างละเอียด ขณะที่ชาวพื้นเมืองยะไข่จำนวนมากแสดงความเป็นปรปักษ์ต่อชาวมุสลิมอย่างเปิดเผย ควบคู่ไปกับการที่ทางการเมียนมากวาดล้างและทำลายร่องรอยหมู่บ้านโรฮิงญาอย่างเป็นระบบ อย่างไรก็ดี คำถามสำคัญที่ศาลโลกต้องชี้ขาดคือ การกระทำทั้งหมดนี้เข้าข่าย ‘การฆ่าล้างเผ่าพันธุ์’ หรือไม่
เดิมที ศาลโลกก่อตั้งขึ้นเมื่อปี 1945 เพื่อไกล่เกลี่ยข้อพิพาทระหว่างประเทศ มิได้มีไว้ไต่สวนคดีอาญาระหว่างประเทศโดยตรง แต่กรณีการโจมตีชาวโรฮิงญาถูกนำขึ้นสู่ศาลแห่งนี้ เนื่องจากผู้เสียหายแทบไม่มีช่องทางอื่นในการเรียกร้องความเป็นธรรม
ทางการเมียนมาปฏิเสธข้อหาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์และกวาดล้างเผ่าพันธุ์มาโดยตลอด โดยอ้างว่าเป็นเพียง ‘ปฏิบัติการกวาดล้าง’ ทางทหารเพื่อตอบโต้กลุ่มติดอาวุธโรฮิงญา อย่างไรก็ตาม รายงานของยูเอ็นเมื่อปี 2018 ชี้ชัดว่า ยุทธวิธีของกองทัพเมียนมา ‘ไม่ได้สัดส่วนอย่างร้ายแรงกับภัยคุกคามความมั่นคงที่เกิดขึ้นจริง’ และเรียกร้องให้สอบสวนนายทหารระดับสูงของเมียนมาในข้อหาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ในรัฐยะไข่และก่ออาชญากรรมต่อมนุษยชาติในพื้นที่อื่น แต่เมียนมาปฏิเสธรายงานดังกล่าว
เนื่องจากเมียนมาไม่ได้เป็นภาคีของศาลอาญาระหว่างประเทศ (ICC) จึงไม่สามารถยื่นฟ้องเจ้าหน้าที่ที่มีส่วนเกี่ยวข้องโดยตรงได้ ทำให้ในเดือนพฤศจิกายน 2019 ประเทศแกมเบียโดยการสนับสนุนขององค์การความร่วมมืออิสลาม (OIC) ตัดสินใจยื่นฟ้องต่อศาลโลกแทน โดยให้เหตุผลว่าทุกรัฐมีพันธกรณีตามอนุสัญญาว่าด้วยการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ และกล่าวหารัฐเมียนมาทั้งระบบว่ามีส่วนร่วมในการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ แม้เมียนมาจะคัดค้านอำนาจฟ้อง แต่คณะผู้พิพากษาศาลโลกตัดสินว่าแกมเบียมีสิทธิ์ยื่นฟ้องคดีดังกล่าวได้

จุดเปลี่ยนและด่านหินทางกฎหมาย
คดีนี้ได้รับความสนใจอย่างกว้างขวางเมื่อนางออง ซาน ซูจี ซึ่งขณะนั้นดำรงตำแหน่งผู้นำรัฐบาลพลเรือนเมียนมา เดินทางไปว่าต่างคดีด้วยตนเองที่กรุงเฮก จนทำให้เธอถูกวิพากษ์วิจารณ์อย่างหนัก การที่เธอปฏิเสธที่จะประณามการกระทำของกองทัพสร้างความผิดหวังแก่ผู้ที่เคยชื่นชมความกล้าหาญและจุดยืนประชาธิปไตยของเธออย่างยิ่ง ภายหลังการรัฐประหารปี 2021 และการควบคุมตัวนางซูจี กองทัพเมียนมาจึงได้แต่งตั้งทีมกฎหมายชุดใหม่เข้ามาทำหน้าที่แทน

ในทางประวัติศาสตร์ การพิสูจน์ข้อหาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ถือเป็นเรื่องยากมาก เนื่องจากผู้พิพากษาตั้งเกณฑ์ไว้สูง โดยหากไม่มีแผนงานฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ที่ชัดเจนเป็นลายลักษณ์อักษรเหมือนยุคนาซี ศาลจะต้องพิจารณาจากพยานหลักฐานว่า การกระทำของจำเลยสะท้อน ‘เจตนาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์’ เป็นข้อสรุปเพียงหนึ่งเดียวที่สมเหตุสมผลหรือไม่ ตัวอย่างเช่น คดีที่บอสเนียและเฮอร์เซโกวีนาฟ้องเซอร์เบีย ศาลใช้เวลาถึง 14 ปีก่อนจะสรุปว่า รัฐเซอร์เบียไม่มีเจตนาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ แม้จะมีความผิดฐานล้มเหลวในการป้องกันการสังหารหมู่ที่สเรเบรนิตซาก็ตาม
ทั้งทีมทนายของเมียนมาและนางซูจีต่างใช้ข้อต่อสู้ในแนวทางเดียวกัน โดยระบุว่าแกมเบียบิดเบือนความขัดแย้งที่ซับซ้อน และแม้จะยอมรับว่าอาจมีการก่ออาชญากรรมสงครามต่อชาวโรฮิงญา แต่นั่นไม่ใช่หลักฐานของเจตนาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์
ทว่านายสุไลมานเชื่อมั่นว่า พยานหลักฐานที่รวบรวมมามีน้ำหนักเพียงพอ โดยชี้ให้เห็นประวัติศาสตร์การเลือกปฏิบัติต่อชาวโรฮิงญาอันยาวนาน ทั้งกฎหมายสัญชาติปี 1982 และการลิดรอนสิทธิด้านการศึกษา สาธารณสุข การประกอบอาชีพ และการเดินทาง ซึ่งบีบคั้นให้ชาวโรฮิงญาไม่สามารถใช้ชีวิตอยู่ได้ และเป็นเครื่องบ่งชี้ถึงเจตนาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์อย่างชัดเจน

ผลกระทบและอนาคตที่ยังมืดมน
หากศาลตัดสินให้แกมเบียเป็นฝ่ายชนะ เมียนมาจะถูกประทับตราว่าเป็นผู้กระทำ ‘สุดยอดอาชญากรรม’ ในระดับเดียวกับนาซีเยอรมนี กลุ่มติดอาวุธฮูตูในรวันดา และกองกำลังชาวเซิร์บบอสเนีย ซึ่งจะส่งผลกระทบต่อภาพลักษณ์ของพลเอกอาวุโส มิน อ่อง หล่าย ผู้นำรัฐบาลทหารเมียนมาผู้รับผิดชอบปฏิบัติการปี 2017 โดยตรง
คำตัดสินของศาลโลกถือเป็นที่สิ้นสุดและไม่สามารถอุทธรณ์ได้ ทว่าศาลไม่มีกลไกบังคับใช้บทลงโทษ ทำให้ผู้นำทหารเมียนมายังคงมุ่งเน้นการฟื้นฟูความสัมพันธ์กับประเทศเพื่อนบ้านในเอเชียที่ไม่ค่อยให้น้ำหนักกับคำตัดสินนี้ มากกว่าการรื้อฟื้นความสัมพันธ์กับชาติตะวันตก
สำหรับกลุ่มชาวโรฮิงญาพลัดถิ่น คำตัดสินนี้มีความหมายอย่างยิ่ง โดยถือเป็นการรับรองความทุกข์ทรมานที่พวกเขาเผชิญมานานหลายทศวรรษอย่างเป็นทางการ และหวังว่าคำตัดสินจะกระตุ้นให้นานาชาติร่วมมือกันหาทางพาพวกเขากลับสู่รัฐยะไข่อย่างปลอดภัย
อย่างไรก็ดี ความหวังดังกล่าวยังห่างไกลจากความเป็นจริง ปัจจุบันผู้ลี้ภัยกว่า 1 ล้านคนยังคงติดค้างอยู่ในค่ายพักพิงอันยากลำบากในบังกลาเทศ ขณะที่รัฐยะไข่กำลังตกอยู่ในภาวะสงครามระหว่างกองทัพเมียนมากับกองทัพอาระกัน (AA) ซึ่งคุมพื้นที่ส่วนใหญ่ได้แล้ว และชาวพื้นเมืองยะไข่ก็ยังคงต่อต้านการกลับมาของชาวโรฮิงญา หมู่บ้านเดิมถูกทำลายราบคาบ ขณะที่ความช่วยเหลือจากนานาชาติเริ่มลดน้อยลงเรื่อยๆ ซึ่งแม้แต่คำพิพากษาครั้งประวัติศาสตร์ของศาลโลกก็อาจไม่อาจเปลี่ยนแปลงความเป็นจริงอันโหดร้ายนี้ได้
ที่มา: BBC News